Durante la
Shoa-Olokosto, en la Evropa okupada por los nazistos, io ayudi a
ke algunos Djudios salvaran sus vidas. Lo ize en situasion de riziko
personal i kontra las leyes en vigor ke kulpavan a los Djudios de
todo el mal i arreziavan sus persekusion, asegitina, detension i
asasinato. Io saviya ke si me deskuvriyan, korreriya el mizmo destino
ke los persegidos. Mi reaksion fue supetania frente al sufrimiento,
el arrebashamiento, la endjustisia i el asasinato. No era djente
akulpada por alguna koza ke izieran sino por aver nasido. Eran persegidos
por kavzas ke no entendiyan sin poder defendersen ni mamparar a
sus ijos. Me fue emposivle kedar endiferente. Afilu ke no eran de
mi famiya, afilu ke no eran amigos, afilu ke a algunos ni sikera
los konosiya, no podiya ir biviendo mi propia vida sin tender mi
mano. Afilu ke, puede ser, pensavan, kreiyan i avlavan otramente,
teniyan otras paresiduras fizikas, estas diferensias no me eskondiyan
ke eran personas komo io. Al kontrario, en estas diferensias me
rekonosi a mi mizmo, porke saviya ke, mirado dezde su pozision,
el era io. Lo umano es diverso i las diferensias entre individuos
i entre grupos, son parte de muestra umanidad. Lo ke le azen a otras
personas es komo si me lo izieran a mi. Lo ke afita al derredor
de mi es en parte mi propia responsabilidad. Vensi la tentasion
de rezinyarme a la idea de ke no se puede azer nada. I no estuve
solo. Afilu ke no fueran munchos, otros komo io lo provaron kon
sus kondukta: siempre se puede azer alguna koza.
Siguro ke tuve
sar. Siguro ke las kozas no fueron kolay. Siguro ke en munchos momentos
io biviya la terror de lo ke podriya afitarme i regretava mis anchas
pedridas. Ama no era ora de guayas, ni regretos, ni flakezas. Kaliya
arresponder kon primura frente a la orror ke arrodeava. Topar eskondidijos,
buenos dokumentos falsos, bastante komida, paras, remedios, resolver
hazinuras i problemas ke saliyan en medio a kada paso, konvenser
a otra djente para ke ayudara, tapar mi kondukta delantre de vizinos,
amigos, konosidos i parientes ke podiyan malsinarme. Tuve ke mentir,
korromper, i mantener al mizmo tiempo, la finta de una vida normal
para no despertar sospechas. Io saviya ke podiyan deskuvrirme. Amunchigui
los kudios i tuve la suerte ke otros no tuvieron, de reushir en
la salvasion de algunas personas i no aver sido descubierto.
Lo ke ize estava
mutlak vedado. Kometi el delito de dezovedeser a las leyes kon konviksion
konsiente i rezia. Frente a lo ke la ley me mandava, eskoji lo ke
konsideri lejitimo, lo ke kreiya ke estava Bien. Una ley ke enkoraja
el Mal me es inakseptavle. Afilu ke la propaganda ensistiya ke no
se tratava de personas, ke eran enemigos, ke deviyan dezapareser
para el bien de la sosiedad, no podiya olvidar ke kada uno i uno
era una persona komo io, kon el mizmo derecho a bivir ke teniya
io. Ay preseptos morales ke son superiores a kualsiker ley, son
los ke mos giyan i ke me esforsare de transmeter a mis ijos para
ke estos a sus torno los transmetan a los suios. El Bien es para
mi una idea klara i sempliche, ke puede rezumirse en «ama
a tu proksimo komo a ti mizmo».I veo komo proksimo a todo
benadam/ser umano, pense komo pense, kreya en lo ke kreya, avle
komo avle, tenga el aspekto ke tenga. Esta es mi sava. Es lo ke
me ambezaron. Es lo ke me ambezi. Lo ke ize no tiene ningun merito
ni demanda un rekonosimiento partikolar. Era lo ke kaliya azer.